تدوین مدل مفهومی «احساس حقارت نامطلوب» براساس منابع اسلامی

اکبری, محسن; جهانگیرزاده قمی, محمدرضا

doi:10.22034/ip.2026.495.1341

تدوین مدل مفهومی «احساس حقارت نامطلوب» براساس منابع اسلامی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

¹ موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی

² مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی

10.22034/ip.2026.495.1341

چکیده

هدف پژوهش حاضر، تدوین مدل مفهومی احساس حقارت نامطلوب براساس منابع اسلامی و بررسی میزان روایی آن بود. باتوجه به هدف، از روش آمیخته کیفی و کمی استفاده شد. در بخش کیفی، ابتدا با استفاده از روش حوزه‌های معنایی، به‌وسیلة 13 واژة مرتبط، 119 گزارة دینی از طریق نمونه‌گیری هدفمند جمع‌آوری و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی شیه و شانون به‌شیوة تحلیل محتوای کیفی استقرایی، طی سه مرحلة کدگذاری باز، محوری و انتخابی، مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. سپس در بخش کمی، اعتبار یافته‌ها براساس روش ارزیابی نظرات کارشناسان، توسط 7 متخصص با محاسبة شاخص روایی محتوا و نسبت روایی محتوا ارزیابی و تأیید شد. مفهوم احساس حقارت در منابع اسلامی، به دو سطح احساس حقارت مطلوب و نامطلوب قابل تقسیم است. یافته‌های پژوهش نشان داد که احساس حقارت نامطلوب، مفهومی متشکل از مقوله‌های: نگرش غیرواقع‌بینانه (شامل 3 ‌مؤلفه: تفسیر غلط از تقدیر خود، خودمقایسه‌گری نادرست، بزرگ‌پنداری مادیات)، عاطفه مخرّب (شامل 4 مؤلفه: تأییدطلبی، غم مخرب، لذت‌گرایی بی‌قاعده، حسادت) و کنش‏ مشکل‌آفرین (شامل 6 مؤلفه: درخواست مادیات، نافرمانی، قبول مسئولیت خارج از توان، رفتارهای غیرمعتدل، خودفریبی، رفتارهای ضداجتماعی) است. اجرای این پژوهش، زمینة مناسبی را برای طراحی پرسشنامه و تدوین پروتکل مداخله در عزت نفس، فراهم می‌‏آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

روانشناسی

عنوان مقاله [English]

Developing a Conceptual Model of "Undesirable Inferiority Feeling" Based on Islamic Sources

نویسندگان [English]

Mohsen Akbari ¹
Mohammad Reza Jahangirzade ²

¹ Imam Khomeini Education and Research Institute

² Imam Khomeini Education and Research Institute

چکیده [English]

The present study aimed to develop and validate a conceptual model of undesirable inferiority feelings based on Islamic sources. A mixed-methods approach (qualitative-quantitative) was employed. In the qualitative phase, using the semantic domain method and through 13 relevant keywords, 119 religious propositions were collected via purposive sampling. Data were analyzed using inductive qualitative content analysis following the Chehy and Shannon approach, through three stages of open, axial, and selective coding. In the quantitative phase, the validity of the qualitative findings was assessed through expert evaluation by seven specialists, calculating the Content Validity Index (CVI) and Content Validity Ratio (CVR).
Findings revealed that the concept of inferiority in Islamic sources can be divided into two levels: desirable and undesirable inferiority. Undesirable inferiority was identified as a multidimensional construct comprising three main categories:

Unrealistic Attitude (including: misinterpretation of divine decree, faulty self-comparison, materialistic grandiosity)

Destructive Affect (including: approval-seeking, destructive grief, unregulated hedonism, envy)

Problematic Behavior (including: materialistic demands, disobedience, accepting responsibilities beyond one’s capacity, immoderate behaviors, self-deception, antisocial behaviors)
This study provides a foundation for developing measurement tools and designing intervention protocols for self-esteem based on Islamic principles.

کلیدواژه‌ها [English]