طراحی و اعتباریابی مدل روان‌شناختی تربیت‌ دینی بر اساس منابع اسلامی

امیدی, احد; ناروئی نصرتی, رحیم; رهنمایی, سید احمد

doi:10.22034/ip.2025.396.1272

طراحی و اعتباریابی مدل روان‌شناختی تربیت‌ دینی بر اساس منابع اسلامی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار روان‌شناسی، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

² دانشیار گروه روان‌شناسی، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.

³ دانشیار گروه علوم تربیتی، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.

10.22034/ip.2025.396.1272

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل روان‌شناختی تربیت‌ دینی بر اساس منابع اسلامی انجام شد. روش ‌پژوهش از نظر هدف، تحقیق بنیادی و از نظر رویکرد، آمیخته‌ای از نوع کیفی ـ کمی است و با استفاده از سه روش علمی شامل معناشناسی زبانی، تحلیل محتوای کیفی و روش توصیفی زمینه‌یابی انجام شده است. ابتدا مفاهیم اولیة تربیت ‌دینی از طریق تحلیل معنایی شناسایی و با شاخص‌های روایی محتوایی (CVI) و نسبت روایی‌ محتوایی (CVR) توسط پنج کارشناس ارزیابی شدند؛ سپس مستندات مرتبط گردآوری و پس از غربالگری و ارزیابی محتوا، برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. داده‌ها با روش تحلیل محتوای کیفی و در سه مرحلة کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند و 1164 کد باز، 61 کد محوری و 9 مقوله شناسایی گردید. مؤلفه‌های دارای نمرات کافی حفظ و موارد نامعتبر حذف شدند. یافته‌ها نشان داد که مدل روان‌شناختی تربیت ‌دینی مبتنی‌بر دو عامل «درون‌فردی» و «برون‌فردی» است که زمینة مؤلفه‌های «تکامل شخصی ایمانی»، «ادراک توحیدی فراگیر»، «تعاملات بین‌فردی تعالی‌محور»، «جهت‌گیری دنیوی معنادار و هدفمند» و «ادراک معنادار و هدفمند از آخرت» را از طریق «راهبردهای روان‌شناختی تربیتی» فراهم می‌سازد و پیامد نهایی این تربیت «سعادت ابدی» است. این مدل منسجم و چندبعدی با تکیه بر آموزه‌های وحیانی و روان‌شناختی، ابعاد شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی متربی را پرورش داده و قابلیت تبدیل به ابزارهای سنجش و پروتکل‌های آموزشی را دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

روانشناسی

عنوان مقاله [English]

Designing and Validating the Psychological Model of Religious Education Based on Islamic Sources

نویسندگان [English]

ahad omidi ¹
Rahim Naroi Nosrati ²
Seyyed Ahmad Rahmani ³

¹ Associate Professor of Psychology in Department of Islamic Knowledge, Faculty of Theology and Islamic Knowledge, University of Shiraz, Shiraz, Iran

² Associate Professor in Department of Psychology, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran

³ Associate Professor in Department of Educational Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran

چکیده [English]

The current research was conducted with the aim of developing a psychological model of religious education based on Islamic sources. Three scientific methods were used including linguistic semantics, qualitative content analysis and descriptive contextualization method. First, the basic concepts of religious education were identified through semantic analysis and evaluated with the content validity indices (CVI), and the content validity ratio (CVR) was evaluated by five experts. Then the relevant documents were collected and selected for the final analysis after screening and evaluating the content. The data were analyzed using the qualitative content analysis method and in three stages of open, axial and selective coding, and 1164 open codes, 61 axial codes and 9 selective categories were identified. Components with sufficient scores were kept and invalid items were removed. The findings showed that the psychological model of religious education is based on "intrapersonal" and "extra-personal" factors, which prepare the ground for the components of "personal evolution of faith", "comprehensive monotheistic perception", "transcendence-oriented interpersonal interactions", "meaningful and purposeful worldly orientation" and "meaningful and purposeful perception of the hereafter" through "educational psychological strategies"; and the ultimate outcome of this education is "eternal happiness". This coherent and multidimensional model, relying on revelation and psychological teachings, cultivates the cognitive, emotional, behavioral and social dimensions of the learner and has the ability to be transformed into measurement tools and educational protocols.

کلیدواژه‌ها [English]